Kontrakt czy etat — dlaczego to decyduje o (nie)jawności

To brakujące ogniwo, które spina pozostałe mechanizmy. Większość lekarzy-specjalistów rozlicza się z placówkami nie na etacie, lecz na kontrakcie — a od tej jednej różnicy zależy, czy w ogóle da się poznać, ile publicznych pieniędzy trafia do jednej osoby.

Dwie formy, dwa światy jawności#

To legalne — i ma swoje zalety#

Kontrakt nie jest sam w sobie nadużyciem. Daje elastyczność, wyższe stawki i bywa racjonalnym wyborem obu stron. Nie krytykujemy formy zatrudnienia. Wskazujemy jej skutek uboczny dla jawności pieniądza publicznego.

Uwaga o pojęciach: „kontrakt” w mowie potocznej obejmuje zarówno B2B (lekarz z własną działalnością, wpis w CEIDG) jak i umowę cywilnoprawną z osobą fizyczną (zlecenie/dzieło). Obie są poza rejestrem płac etatowych — zob. słowniczek.

Dlaczego akurat kontrakt — trzy silniki#

73% to nie moda ani przypadek. Ku kontraktowi popychają trzy konkretne mechanizmy — i żaden z nich nie jest „winą" lekarza.

• Podatki i składki. Usługi medyczne na własnej działalności można rozliczać ryczałtem 14% od przychodu, a składkę zdrowotną płaci się zryczałtowaną (1495 zł/mies. w 2026) — która powyżej 300 tys. zł przychodu już nie rośnie. Na etacie podatek to skala 12/32%, a składka zdrowotna 9% dochodu — rośnie z każdą złotówką. Z tej samej kwoty lekarz na B2B zostawia znacznie więcej, a do wspólnej kasy zdrowia wraca od niego zryczałtowany grosz: przy przychodzie rzędu 1,6 mln zł składka zdrowotna z ryczałtu jest ok. 8 razy niższa niż z etatu.
• Godziny. Kontrakt jest poza limitami Kodeksu pracy (48 h/tydz.), więc można legalnie sumować placówki bez górnej granicy — to silnik wieloetatowości.
• Interes pracodawcy. Szpital na kontrakcie oszczędza na składkach i ochronie, zyskuje elastyczność grafiku — i w deficycie kadr często wprost nie oferuje etatu (na rynku ofert prywatnych etat to poniżej 6%).

Ryczałt 14% i zryczałtowana składka zdrowotna (1495,04 zł, 2026), różnica ok. 8× wobec etatu (9% dochodu, rosnąca) — Money.pl (M. Samborska); porównanie kontrakt/etat w szpitalu 2026 (opodatkowanie, wyższe „na rękę", brak urlopu i chorobowego) — Wsparcie dla Szpitala.

Sześć rodzajów kontraktu — nie forma, lecz przejrzystość#

„Kontrakt” to nie jeden model, lecz co najmniej sześć — a każdy inaczej wiąże wypłatę z realną pracą. Uporządkowała je prof. Urszula Demkow (lekarz, była wiceminister zdrowia): patologią nie jest sama forma, lecz brak przejrzystości — oderwanie wynagrodzenia od czasu, kosztu i efektu leczenia.

1. Godzinowy — stawka za godzinę. Najbardziej przejrzysty, ale premiuje czas, nie efekt.
2. Dyżurowy — kwota za dyżur (12/16/24 h). Ryzyko, gdy dyżur jest wysoko wyceniony niezależnie od obciążenia albo jedna osoba kumuluje zbyt wiele dyżurów.
3. Ryczałt miesięczny — stała kwota za zakres obowiązków. Bez ostrego opisu zakresu staje się nieprzejrzystą wypłatą wysokich kwot.
4. Od procedury — kwota za zabieg, opis badania czy konsultację. Premiuje produktywność, ale i liczbę procedur ponad ich zasadność.
5. Procentowy od przychodu — udział w wartości świadczenia rozliczonego z NFZ. Najgroźniejszy: lekarz bierze procent, a szpital i tak pokrywa salę, anestezjologię, pielęgniarki i powikłania — na tej samej procedurze może stracić.
6. Od zysku/marży — udział w wyniku po odjęciu kosztów. „Racjonalniejszy”, ale w dochodowych dziedzinach (kardiologia inwazyjna, ortopedia, neurochirurgia) rodzi kominy płacowe.

W praktyce dominują modele mieszane — stawka godzinowa plus dyżury, plus procedury, plus ryczałt za gotowość, plus dodatek funkcyjny. To właśnie tu najłatwiej o komin: kilka mechanizmów nakłada się na siebie i bez dokładnej kontroli nie wiadomo, za co szpital płaci. Dlatego sednem nie jest zakaz kontraktów, lecz jawność — sumowanie po numerze PWZ, ewidencja czasu pracy i jawne benchmarki stawek.

Typologia sześciu kontraktów i teza „liczy się przejrzystość, nie forma” — prof. Urszula Demkow (b. podsekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia), Klub Jagielloński (CC BY 4.0).

O ile więcej — i dlaczego to znika z widoku#

Na medianie różnica jest umiarkowana: kontrakt specjalisty ok. 25 595 zł/mies., etat ok. 23 666 zł/mies. (dane AOTMiT). Ale rozjazd rośnie ku górze i na szczycie robi się kilkukrotny: w oficjalnym zestawieniu szpitali wojewódzkich najwyższy etat to ~101 tys., a najwyższy kontrakt — 316 tys. zł/mies. I to właśnie kwot kontraktowych nikt nie publikuje: etat widać co do złotówki, kontrakt jest przychodem firmy poza rejestrem płac.

Mediany kontraktu i etatu (AOTMiT) — rozkład wynagrodzeń; najwyższy etat vs kontrakt (zestawienie wojewódzkie) — rekordy.