Analizy · Jak działa system

Śladem publicznej złotówki

Ostatnia aktualizacja: 10 lipca 2026

Co miesiąc oddajesz część pensji na zdrowie. Prześledźmy tę jedną złotówkę — od Twojej składki, przez wycenę leczenia i budżet szpitala, aż po wypłatę lekarza. Na każdym z pięciu przystanków system pokazuje zbiorczą kwotę. I na żadnym nie pokazuje tego, co interesuje watchdoga: ile trafiło do konkretnego lekarza, po numerze PWZ. Ślad urywa się, zanim dojdziesz do końca.

To nie jest apel „dajcie więcej pieniędzy”. Pieniądze są. Rzecz w tym, że im dalej za złotówką idziesz, tym mniej widać — aż w ostatnim ogniwie ślad znika zupełnie. Ten tekst tłumaczy mechanizm i pokazuje dokładnie te miejsca, w których jawność się kończy.

Obieg złotówki — i gdzie po drodze gaśnie jawność

●●● widać 1 · przychód Twoja składka 9% pensji plus dotacja z budżetu. Wiesz, ile płacisz.

●●○ mętnieje 2 · wycena Cena leczenia Tylko 17% wartości z niezależnej taryfy. Resztę ustala sam płatnik.

●○○ ślad zabiegu ginie 3 · szpital Ryczałt Płaci się „za profil”, nie za zabieg. Znika koszt pojedynczego świadczenia.

○○○ ślad ginie 4 · lekarz Kontrakt Publiczna złotówka wpada do prywatnej firmy. Wypłaty nikt nie publikuje.

ile na jeden PWZ? nie wiadomo

Trzy liczby, które ustawiają temat#

9% vs 1 zł Ty płacisz 9% pensji. Rolnik — 1 zł od hektara. A za 6 na 10 ubezpieczonych w KRUS składkę pokrywa budżet.

90–96% W tylu procentach składka pokrywa koszty świadczeń (2021–2024). Nigdy 100% — resztę dokłada budżet i dług.

1,65 mld Za tyle świadczeń szpitale wykonały ponad limit w pół roku 2024, a NFZ ich nie opłacił. NIK: „kredytowali Fundusz”.

Przystanek 1. Twoja składka — i składka rolnika#

Z Twojej pensji na zdrowie idzie 9% podstawy. Od 2022 r. (Polski Ład) płacisz to realnie z własnej kieszeni: wcześniej większość składki (7,75 pkt proc. z 9%) odliczało się od podatku, więc netto oddawałeś ok. 1,25%. Odliczenie zniesiono — stawka „9%” nie drgnęła, ale Twój koszt skoczył kilkukrotnie.

Teraz spójrz, kto płaci obok Ciebie. Rolnik w KRUS — 1 zł za każdy hektar przeliczeniowy. A za gospodarstwa poniżej 6 ha składkę wnosi budżet państwa: dotyczy to 60% ubezpieczonych rolników (blisko 580 tys. osób). Cała rolnicza część składki to ok. 4,5 mld zł — wobec 179,8 mld ściąganych przez ZUS z pensji i firm. Rolnicy to ~2% wpływów.

Uczciwie: niska składka rolnicza ma historyczne uzasadnienie (dochód gospodarstwa trudno zmierzyć jak pensji), a te 4,5 mld to kanał poboru — część i tak finansuje budżet. Nie twierdzimy, że „rolnicy nie płacą na Twoje leczenie”. Pokazujemy, jak nierówny i nieoczywisty jest sam wlot pieniądza.

I najważniejsze na tym przystanku: składka nigdy nie pokrywa kosztów. Kontrola NIK za lata 2021–2024 wykazała pokrycie od 90,3% do 96,26% — zawsze poniżej stu. Różnicę dokłada budżet (w planie na 2026 r. dotacja to 26 mld zł przy 217 mld przychodu) i rosnący dług. Twoja złotówka rusza w drogę już jako część kwoty, która się nie domyka.

Zniesienie odliczenia 7,75 pkt proc. (Polski Ład, od 1.01.2022): RPO / odpowiedź MZ. Rolnik 1 zł/ha, budżet za gospodarstwa <6 ha: gov.pl / KRUS; 60% ubezpieczonych, ~580 tys. osób: Farmer.pl (dane MZ). Składka 184,3 mld (ZUS 179,8 + KRUS 4,5), dotacja 26 mld, przychód 217 mld — plan 2026: Rynek Zdrowia. Pokrycie kosztów składką 90,3–96,26%: NIK (raport KZD.430.5.2024). Zob. też budżet NFZ rok po roku.

Przystanek 2. Kto ustala cenę Twojego leczenia#

Złotówka dotarła do NFZ. Zanim ją wyda, ktoś musi ustalić cenę każdego świadczenia. Miało być tak: wycenia niezależna agencja (AOTMiT), licząc realne koszty, a płatnik (NFZ) tylko płaci. Rozdzielono te role celowo — żeby kupujący nie ustalał sobie sam, ile płaci.

Tak się nie stało. Przez pięć lat działania Agencji (kontrola NIK 2015–2020) niezależną, kosztową taryfą objęto zaledwie ~17% wartości świadczeń finansowanych przez NFZ (plany taryfikacji zrealizowano w 32,6%). Pozostałe ceny ustalał sam płatnik: od 2017 r. Prezes NFZ kilkunastokrotnie podnosił wycenę o kilka–kilkanaście procent — wg NIK bez rzetelnej analizy kosztów, a w części przypadków, nie mając do tego uprawnień, zmieniał nawet taryfy ustalone przez samą Agencję. Do tego brakowało jednego standardu liczenia kosztów obowiązującego wszystkie szpitale.

To jest sedno tego przystanku: większości cen, po których kupowane jest Twoje leczenie, nie ustala niezależna wycena — lecz ten sam podmiot, który za nie płaci. A dane, na których taryfa w ogóle powstaje, pochodzą od samych placówek.

~17% wartości świadczeń, realizacja planów taryfikacji 32,6%, podwyżki Prezesa NFZ bez rzetelnej analizy kosztów i „bez uprawnień” — ocena NIK (kontrola 2015–2020): NIK, raport nr 24432. To ustalenia i ocena Izby, nie wyrok sądu. Bazą taryf są dane kosztowe zbierane od placówek: NFZ (2025).

Przystanek 3. Jak trafia do szpitala#

Cena ustalona — czas zapłacić placówce. Tu złotówka wpada w ryczałt: szpital „w sieci” dostaje kwotę przyznaną z góry na cały profil, a nie zapłatę za konkretny zabieg. Skutek jest kluczowy dla śladu: skoro płaci się „za profil”, a rozliczenie idzie w punktach, to znika informacja, ile realnie kosztował i przyniósł pojedynczy zabieg. Walutą, którą się „domyka”, stają się punkty — nie złotówki.

A gdy szpital leczy ponad limit? NFZ często nie płaci od ręki. Przez samo pierwsze półrocze 2024 r. wartość wykonanych, a niesfinansowanych świadczeń nielimitowanych urosła do 1,65 mld zł — NIK napisał wprost, że „świadczeniodawcy kredytowali Fundusz”. Szpital leczy teraz, na zapłatę czeka, a bywa, że dochodzi jej w sądzie.

Mechanika ryczałtu (próg 98%), JGP i nadwykonań — pełne wyjaśnienie: Rozliczenia NFZ: ryczałt, punkty, nadwykonania. 1,65 mld zł niesfinansowanych świadczeń, „kredytowali Fundusz”: NIK (raport KZD.430.5.2024). Niuans: to stan szczytowy na 17.09.2024 — do 11.10.2024 kwota spadła do ~317 mln zł.

Przystanek 4. Jak trafia do lekarza — i tu ślad ginie#

Ostatni odcinek. Szpital płaci lekarzowi. Jeśli to etat — pensja jest policzalna, oskładkowana, w miarę widoczna. Ale najwyższe kwoty płyną dziś kontraktem: lekarz rozlicza się jako firma, a to, co pobiera, jest przychodem tej firmy — nie „wynagrodzeniem”, które ktokolwiek publikuje.

I w tym momencie publiczna złotówka, którą śledziliśmy od Twojej pensji, wypada z radaru. Ten sam lekarz może mieć kontrakt w kilku szpitalach, dyżury i poradnię — a łącznej sumy nie liczy nikt. Nie dlatego, że jest ukryta w sejfie: dlatego, że nikt nie ma prawa jej zsumować po numerze PWZ. Trasa kończy się nie na kwocie, lecz na pustym miejscu.

Dlaczego kontrakt jest mniej widoczny niż etat: kontrakt vs etat. Jeden lekarz, wiele strumieni na jednym PWZ: jeden lekarz, wiele strumieni.

Koniec trasy#

Prześledziliśmy złotówkę przez cztery przystanki. Na każdym system pokazał zbiorczą kwotę: składkę, plan NFZ, ryczałt szpitala, wartość kontraktu. Na żadnym nie pokazał tego, co dla pieniądza publicznego powinno być oczywiste — ile trafiło do konkretnej osoby. Nie postulujemy limitu ani zakazu kontraktu. Postulujemy jedno: jawne zsumowanie tego, co ktoś pobiera ze środków publicznych, po numerze PWZ (nie PESEL; same kwoty publiczne, bez danych prywatnych). Żeby trasa złotówki miała koniec, a nie puste miejsce.

Na czym polega postulat jawnego rejestru po PWZ: Postulat. Pokrewne: brak jawności jako warunek nadużyć, budżet NFZ. Opisujemy mechanizm, nie osobę — bez nazwisk.