Publiczny pieniądz policzalny co do grosza — wynik nieprzejrzysty

Nie za wizytę — za obecność na liście#

Lekarz POZ nie jest opłacany od wizyty. Pacjent składa deklarację wyboru, trafia na „aktywną listę”, i od tego momentu za każdą osobę z listy świadczeniodawca dostaje co miesiąc 1/12 rocznej stawki kapitacyjnej — także za pacjentów, którzy przez cały rok się nie pojawili. Stawkę mnoży się przez współczynnik wieku: dziecko i senior „ważą” kilkukrotnie więcej niż dorosły w sile wieku.

To nie jest patologia — to świadomy model: kapitacja ma premiować opiekę nad całą populacją i profilaktykę, a nie mnożenie wizyt. Ważne jest co innego: ile ten strumień waży i jak rośnie.

Ile wynosi — i jak rosła#

Bazowa stawka roczna za pacjenta (współczynnik 1,0) wzrosła w nominale z 154,20 zł (2018) do 226,08 zł (2026) — o +46,6% w osiem lat, z największym skokiem w 2023 r.

Kwota bazowa (współczynnik 1,0) obowiązująca w głównej części roku; w latach 2018–2020 rosła skokowo także w ciągu roku. Wartości z kolejnych zarządzeń Prezesa NFZ w sprawie warunków umów POZ — m.in. zestawienie stawek POZ, NFZ (stawki 2023), zarządzenia 22/2025/DSOZ, 34/2025/DSOZ i 8/2026/DSOZ (stawka 2026 = 226,08 zł; z certyfikatem akredytacyjnym 228,36 zł).

Współczynniki wieku — kto „waży” najwięcej#

Tę samą stawkę bazową mnoży się przez współczynnik zależny od wieku pacjenta. Najmłodsi i najstarsi są dla praktyki kilkukrotnie „cenniejsi” niż dorosły w sile wieku.

Zarządzenie Nr 22/2025/DSOZ Prezesa NFZ, § 23 ust. 2 (współczynniki lekarza POZ). Stawka bazowa 2026 = 226,08 zł. Analogiczne, niższe stawki obowiązują pielęgniarkę POZ (55,32 zł/rok) i położną POZ (36,72 zł/rok).

Ile publicznego pieniądza wisi na jednej liście#

Limit aktywnej listy to ok. 2 500 pacjentów na lekarza. Sama kapitacja lekarska z pełnej listy — przed opieką koordynowaną, budżetem powierzonym i poradami rozliczanymi osobno — to:

Model, nie pomiar. Współczynnik 1,6 to szacunek średniej ważonej dla struktury wieku listy (dzieci i seniorzy podnoszą średnią powyżej 1,0). Limit listy ~2 500 — warunek NFZ; w uzasadnionych przypadkach większa za zgodą Funduszu.

Co przychodnia musi z tej kwoty opłacić#

Kapitacja nie trafia do lekarza „na czysto”. To budżet, z którego świadczeniodawca finansuje całą opiekę nad listą. Jedna pozycja odróżnia POZ od gabinetu specjalisty i bywa zaskakująca dla pacjentów: w podstawowej opiece koszt rutynowych badań ponosi sam lekarz — z kapitacji. U specjalisty badania są kontraktowane osobno; w POZ każde zlecone badanie pomniejsza to, co zostaje na liście.

• Diagnostyka podstawowa — „w cenie” kapitacji. Panel badań, które lekarz POZ zleca ze stawki, a nie z osobnego budżetu: morfologia, OB, glukoza, lipidogram, próby wątrobowe, badanie moczu, EKG spoczynkowe, USG jamy brzusznej, RTG klatki piersiowej i kości. Im więcej badań, tym mniej zostaje — koszt obciąża praktykę, nie Fundusz z osobna.
• Personel. Pielęgniarki i położne, rejestracja, administracja, księgowość.
• Lokal i sprzęt. Czynsz, media, aparatura (EKG, USG, spirometr), serwis, materiały jednorazowe oraz leki i szczepionki podawane w gabinecie.
• System i sprawozdawczość. Oprogramowanie gabinetowe, e-recepta i e-skierowanie, ochrona danych (RODO), obowiązkowe raportowanie do NFZ.
• Składki i podatki. ZUS, podatek dochodowy, VAT od części zakupów.

Wykaz badań, które lekarz POZ realizuje ze stawki kapitacyjnej — rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu POZ (tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 1427), załącznik nr 1. Podział „z kapitacji / z osobnego budżetu” i budżet powierzony na diagnostykę — Medycyna Praktyczna oraz NFZ (diagnostyka w POZ). Rozszerzenie do ponad 100 badań od 1 maja 2026 r. — zarządzenia Prezesa NFZ (m.in. 48/2026/DSOZ), Rynek Zdrowia.

Systemowa mechanika: taniej odesłać niż zbadać#

Skoro badania podstawowe idą z kapitacji, konstrukcja rodzi skutek uboczny, którego nikt nie zaprojektował — a który wynika z niej wprost. Wzmacnia go osobna reguła NFZ o podziale kosztów między poziomami opieki: kierując pacjenta do specjalisty, POZ wykonuje tylko badania „niezbędne w celu potwierdzenia wstępnego rozpoznania”, a poradnia specjalistyczna (AOS), przejmując pacjenta, „ma obowiązek wykonania wszystkich zlecanych badań na swój koszt”.

Jest w tym gorzki paradoks. Kapitacja miała premiować profilaktykę — ale skoro każde badanie jest kosztem, ta sama stawka zniechęca do diagnostyki, której profilaktyka wymaga. Bodziec potrafi działać wbrew własnemu celowi.

Co z tego realnie wynika — uczciwie, bo nie każde ogniwo da się udowodnić:

• Słabsza diagnostyka „u źródła” — udokumentowane ryzyko, nie dowód masowej praktyki. Że POZ nie wykorzystuje w pełni własnych możliwości diagnostyczno-profilaktycznych, pokazała najszersza kontrola NIK (z lat 2012–2014): programem profilaktyki chorób układu krążenia obejmowano rocznie ok. 3% uprawnionych, a wynik cytologii odnotowano w mniej niż 7% kart kobiet. To luka znana od kilkunastu lat — realnie adresowana dopiero budżetem powierzonym (2022).
• Kolejki do specjalistów — realne, ale wieloprzyczynowe. Na poradę specjalisty czeka się średnio 4,2 miesiąca, na badanie diagnostyczne 2,8 (Barometr WHC, 2025); od 2012 r. kolejki wydłużyły się dwukrotnie. Nadmiar skierowań z POZ to jeden z czynników — obok niedoboru specjalistów i rosnącego popytu — a nie jedyna przyczyna.
• Ucieczka do opieki płatnej — dynamika całego systemu, nie prosty skutek. Długie kolejki popychają część pacjentów do prywatnego gabinetu; wydatki prywatne to już ponad 20% wszystkich wydatków na zdrowie (ok. 64,5 mld zł w 2024 r.). Ile z tego wynika akurat z konstrukcji POZ — policzyć się nie da; to zjawisko szersze niż jeden mechanizm.

I to jest sedno w wersji szerszej niż same zarobki. Publiczne wpływy na listę policzymy co do grosza — ale tego, co konstrukcja robi z pieniądzem i z pacjentem (ile diagnostyki jest przerzucane dalej, kto trafia w kolejkę zamiast na badanie u siebie) nie mierzy nikt. Nieprzejrzysty jest nie tylko wynik — nieprzejrzyste są też skutki samej konstrukcji.

Podział kosztów badań między POZ a AOS — zasady wystawiania skierowań, NFZ (POZ wykonuje badania „do potwierdzenia wstępnego rozpoznania”; AOS — „wszystkie zlecane badania na swój koszt”). Luka diagnostyczno-profilaktyczna POZ — kontrola NIK 2012–2014. Czas oczekiwania — Barometr WHC 2025. Udział wydatków prywatnych — „Co w zdrowiu” (za GUS). Cel budżetu powierzonego (odciążenie AOS) — mZdrowie.

Niskie wejście, wysoki pułap#

Tu robi się ciekawie. Do większości lukratywnych dziedzin prowadzi 6 lat studiów + 5–6 lat rezydentury w wąskim gardle konkursu. Do POZ ścieżka jest szersza — ustawa o POZ (art. 6) dopuszcza:

• Specjalistę medycyny rodzinnej — albo lekarza w trakcie tej specjalizacji.
• Lekarza z II stopniem specjalizacji z medycyny ogólnej.
• Pediatrę — pod warunkiem ukończenia kursu z medycyny rodzinnej (opieka tylko nad pacjentami do 18. r.ż.).
• Internistę (lub I stopień medycyny ogólnej) — udzielającego świadczeń POZ przejściowo, pod warunkiem kursu.

A pułap przychodu jest wysoki. Pełna lista (~2 500 pacjentów), przy realnym średnim współczynniku wieku, to rzędu 900 tys. zł rocznie z samej kapitacji lekarskiej — zanim doliczy się opiekę koordynowaną, budżet powierzony i porady. Relatywnie dostępne wejście spotyka się z jednym z wyższych pułapów przychodu w systemie — z zastrzeżeniem, że to przychód praktyki, nie dochód, i że spora część lekarzy POZ to nie właściciele, lecz etatowcy i kontraktowcy na zwykłych pensjach.

Ustawa z dnia 27 października 2017 r. o podstawowej opiece zdrowotnej, art. 6 (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 515) — ISAP.