Najwyższa kara, której prawie się nie orzeka

1. Siedem kar, dwie ostateczne#

Odpowiedzialność zawodową lekarzy prowadzą sądy lekarskie — organy samorządu, w których orzekają sami lekarze (pierwsza instancja to okręgowe sądy lekarskie, druga — Naczelny Sąd Lekarski). Art. 83 ustawy o izbach lekarskich wylicza siedem kar, od najłagodniejszej do najsurowszej:

1. upomnienie,
2. nagana,
3. kara pieniężna,
4. zakaz pełnienia funkcji kierowniczych (1–5 lat),
5. ograniczenie zakresu czynności (6 miesięcy – 2 lata),
6. zawieszenie prawa wykonywania zawodu (1–5 lat),
7. pozbawienie prawa wykonywania zawodu.

Różnica między szóstką a siódemką jest zasadnicza. Zawieszenie jest z definicji czasowe — maksymalnie pięć lat, potem lekarz wraca do zawodu. Pozbawienie to koniec kariery: sankcja, którą sam samorząd opisuje jako „ostateczność”, sięganą tylko po najcięższe naruszenia. To po nią sądy lekarskie praktycznie nie sięgają.

Katalog kar — art. 83 ustawy z 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich (ISAP, LexLege).

2. Po najwyższą karę sądy nie sięgają#

Pozbawienie to najrzadsza z siedmiu kar — a i tak większość spraw kończy się dużo łagodniej. Tak wygląda struktura wszystkich 1922 kar orzeczonych przez okręgowe sądy lekarskie w latach 2020–2024. Im niżej na liście, tym surowsza kara — i tym rzadsza:

Trzy najłagodniejsze kary — upomnienie, nagana, grzywna — to razem 1660 orzeczeń, czyli 86%. Zawieszenie prawa wykonywania zawodu, ta „ciężka” sankcja, to 165 (niecałe 9%). Pozbawienie pojawia się tu 20 razy — ale to dopiero orzeczenia. Liczy się wyrok prawomocny, bo pozbawienie prawie zawsze jest zaskarżane do Naczelnego Sądu Lekarskiego. Z 41 orzeczeń pozbawienia wydanych w I instancji w latach 2000–2024 prawomocnie utrzymała się mniej więcej połowa; resztę złagodził, uchylił albo dotąd nie zakończył sam samorząd w drugiej instancji. Tam, gdzie da się to policzyć co do jednego — w latach 2010–2024 — prawomocnych pozbawień było 17. Rozłożone na lata:

Prawomocne pozbawienia PWZ w roku uprawomocnienia (I i II instancja razem, wszystkie izby).

To średnio jeden lekarz rocznie, a w większości lat — zero. W latach 2020, 2021 i 2022 razem prawomocnie odebrano PWZ dwóm lekarzom (w samym 2022 — zeru), a cały niedawny ciężar to rok 2024. Za starszy okres (2000–2009) formularze nie rozdzielają prawomocnych od orzeczonych, ale i tam pozbawień było kilka — stąd około 20 przez cały ćwierć wieku.

Struktura kar (słupki wyżej) to orzeczenia I instancji 2020–2024 (sąd może połączyć zakaz funkcji kierowniczych z zawieszeniem, więc kar bywa więcej niż ukaranych lekarzy). „Prawomocne pozbawienia” = orzeczenia OSL niezaskarżone (sekcja 8.9) plus utrzymane lub orzeczone przez NSL w apelacji (sekcja 8.11); zbiory rozłączne. Źródło: sprawozdania roczne OSL i NSL 2010–2024 oraz zestawienie 2000–2014, NIL.

3. Zawieszenie, nie pozbawienie — i to rzadko#

Warto zobaczyć to od strony pojedynczego roku. W 2022 Naczelny Sąd Lekarski rozstrzygnął sprawy 185 lekarzy — i żaden nie stracił prawa do zawodu bezpowrotnie; najsurowszymi wyrokami były zawieszenia (6 lekarzy) i ograniczenia zakresu czynności (5). Najsurowszym, co realnie spotyka lekarza z rąk własnego samorządu, jest więc zwykle nagana albo grzywna; czasowe zawieszenie to wyjątek, a trwałe pozbawienie — rzadkość na skalę pojedynczych przypadków w skali kraju.

Dzieje się tak także dlatego, że większość sygnałów odsiewa się wcześniej. Do rzeczników odpowiedzialności zawodowej wpływa ok. 3 tysięcy skarg rocznie (dziś już ponad cztery), a do sądów lekarskich trafia z nich mniej więcej jedna trzecia. Reszta kończy się na etapie postępowania wyjaśniającego.

Dane NSL za 2022 — Co w zdrowiu (2023). Skargi i odsetek trafiający do sądów — Prawo.pl.

4. Uczciwie: najcięższe sprawy sądzi sąd karny#

Odpowiedzialność zawodowa przed sądem lekarskim to osobny tor niż odpowiedzialność karna. Za przestępstwo prawo do zawodu może odebrać sąd karny — orzekając zakaz wykonywania zawodu (art. 41 § 1 Kodeksu karnego), gdy dalsze jego wykonywanie zagraża dobru chronionemu prawem. Ten zakaz jest niezależny od samorządu i to on, a nie sąd lekarski, najczęściej zamyka drogę do zawodu w najcięższych sprawach.

Dlatego rzetelna teza nie brzmi „lekarze-przestępcy chodzą wolno”. Brzmi tak: samorząd, rozliczając własnych członków, praktycznie nie używa swojego najmocniejszego narzędzia — a system, który sądzi sam siebie, dobiera kary po najłagodniejszej stronie skali.

Zakaz wykonywania zawodu jako środek karny — art. 41 § 1 Kodeksu karnego (ISAP).

5. Jak to robią inni — kto trzyma pióro#

W Polsce prawo do zawodu odbiera lekarzowi jego własny samorząd. W Skandynawii robi to niezależny urząd państwowy. Zobaczmy te same piętnaście lat co w polskich danych — 2010–2024 — dla każdego kraju osobno, licząc tylko lekarzy.

Liczby bezwzględne nie oddają jednak całej prawdy — Polska ma około trzy–cztery razy większą kadrę lekarską niż Norwegia czy Szwecja. Zawężmy więc obraz do wspólnego, najnowszego okna 2019–2024 i przeliczmy odebrania na 100 tysięcy czynnych lekarzy:

W tym samym sześcioleciu państwowe urzędy Norwegii i Szwecji odebrały lekarzom prawo do zawodu — kolejno — 207 i 254 razy; polski samorząd — 10. W przeliczeniu na 100 tysięcy czynnych lekarzy to około 96 i 92 rocznie wobec około 1 w Polsce. I to licząc Polsce lata korzystnie: sam rok 2024 (7 pozbawień) mocno podbija ostatnie okno — w całym ćwierćwieczu 2000–2024 wypada u nas poniżej jednego rocznie.

Czwarty kraj tego zestawienia — Czechy — to również samorząd (izba ČLK), ale rocznego rozbicia nie publikuje. Sama izba podaje, że przez dwadzieścia lat wykluczyła dziesięciu lekarzy — i to najwyżej na pięć lat, z prawem powrotu. Rząd wielkości jak w Polsce: po tej samej, „samorządowej” stronie osi, nie po skandynawskiej.

Uczciwie: to wciąż nie są liczby wprost porównywalne. W Norwegii i Szwecji jedną decyzją państwowego urzędu obejmuje się wszystko naraz — niekompetencję, chorobę, utratę zaufania, a nawet rezygnację lekarza na własną prośbę. W Polsce te tory są rozdzielone: samorządowe pozbawienie nie obejmuje najcięższych przestępstw, bo te — jak w sekcji obok — odbiera osobno sąd karny. Różnią się też mianowniki (~36 tys. lekarzy w Norwegii, ~46 tys. w Szwecji, ~165 tys. w Polsce) i samo pojęcie „trwałości” (w Norwegii po latach można wystąpić o autoryzację ponownie; w Czechach wykluczenie jest z definicji najwyżej pięcioletnie). Dlatego mówimy o rzędzie wielkości i tendencji, nie o wyniku co do sztuki — ale nawet przy najostrożniejszym czytaniu różnica jest rzędu wielkości, nie kilku procent.

I jeszcze jedno, dokładnie na temat tej strony. Norwegia i Szwecja te liczby po prostu publikują — rok po roku, z podziałem na zawody. W Polsce tej samej liczby nie ma w żadnym gotowym zestawieniu; trzeba ją złożyć samodzielnie z arkuszy rozsianych po stronach izb (o czym niżej). Nawet gdy rozliczenie formalnie jest jawne, bywa jawne tylko dla tego, kto ma czas je policzyć.

Źródła — odebrania prawa do zawodu lekarzom (dane oficjalne; wykres 2010–2024, tabela 2019–2024): Norwegia — państwowy nadzór zdrowia (Statens helsetilsyn), roczne komunikaty o reakcjach wobec personelu (tilbakekall autoryzacji lekarzom, 2010–2024: 27, 24, 29, 25, 32, 37, 28, 47, 45, 40, 30, 44, 37, 29, 27; w 2025 — 58; lata 2010–2018 z archiwum komunikatów i „Tilsynsmelding”, 2019–2024 z bieżących): Helsetilsynet; liczba lekarzy (~36 tys.) — SSB. Szwecja — wnioskuje państwowe IVO, orzeka państwowy HSAN (återkallelse legitymacji lekarzom, 2010–2024: 10, 7, 20, 25, 16, 14, 15, 10, 24, 31, 36, 41, 43, 55, 48; tab. 6 rocznych sprawozdań HSAN, lata 2010–2017 z archiwalnych raportów; za 2013 sprawozdanie podaje 25, a Läkartidningen 17 — podajemy liczbę pierwotną): HSAN 2025 (PDF); liczba lekarzy (~46 tys.) — Socialstyrelsen 2026. Polska — prawomocne pozbawienia PWZ (2010–2024: 0, 0, 0, 0, 1, 1, 4, 1, 0, 0, 2, 0, 0, 1, 7), dane jak w sekcji 2 (NIL); liczba lekarzy wykonujących zawód (~165 tys.) — NIL. Czechy — samorząd (ČLK) może wykluczyć członka najwyżej na 5 lat; wg prezesa izby przez 20 lat wykluczono 10 lekarzy (bez rozbicia rocznego): „V uplynulých dvaceti letech ČLK vyloučila deset členů…” (Tempus Medicorum 12/2024). „Na 100 tys. lekarzy rocznie” = (suma z sześciu lat ÷ 6) ÷ liczba czynnych lekarzy × 100 000; mianowniki z różnych rejestrów krajowych, więc wynik jest przybliżony. Niemcy i Austrię pomijamy — nie istnieje tam publiczna liczba do porównania: w Niemczech brak krajowej statystyki (rząd federalny w 2026 r. „nie dysponuje” — Bundestag, dr. 21/4787), w Austrii §194 ustawy o zawodzie lekarza wprost zakazuje jej ujawniania (ÄrzteG §194). Systemy nie są tożsame (państwowy nadzór vs samorząd, różne mianowniki i definicje) — porównujemy rząd wielkości i jawność, nie liczby co do sztuki.

6. Co mówi druga strona#

Argument samorządu jest realny i trzeba go przyznać. Po pierwsze, ustawa każe stopniować kary — od najłagodniejszej do najsurowszej — więc sąd ma rozważyć lżejszą sankcję, zanim sięgnie po pozbawienie. Po drugie, większość przewinień to sprawy mniejszej wagi (braki w dokumentacji, konflikty, sprawy etyki), nie czyny, które uzasadniałyby koniec kariery. Po trzecie, pozbawienie PWZ bywa traktowane jako kara nieusuwalna z akt — i już to skłania sądy do ostrożności.

To jednak nie unieważnia pointy. Można zgodzić się, że najwyższa kara ma być rzadka — i wciąż pytać, czy korporacja orzekająca we własnej sprawie sięga po nią wtedy, kiedy trzeba, i czy jej statystyki są dla obywatela czytelne.

Gradacja kar i „ostateczność” najwyższej sankcji — prof. D. Karkowska, MedExpress (2016).

7. Sędzia we własnej sprawie#

To nie przypadek jednego roku, lecz cecha modelu. Gdy pacjent skarży się na lekarza, postępowanie prowadzi rzecznik będący lekarzem, a orzeka sąd złożony z lekarzy — w ramach samorządu, którego ustawowym zadaniem jest reprezentowanie interesów zawodu. Etyka, „prokuratura” i „sąd” są zamknięte w jednej strukturze o jednym celu (rozłożyliśmy to na części w tekście o roli samorządu). Liczby z tej strony są tego rozstrzygnięciem w praktyce.

Rejestr Ukaranych Lekarzy — NIL. Struktura organów samorządu (rzecznik i sąd złożone z lekarzy) — zob. Rola samorządu (NIL).

8. Pointa#

Pokrewne: Rola samorządu (NIL), NIL a kontrakty lekarskie, Brak jawności jako warunek nadużyć. Postulat jawnego rejestru po numerze PWZ: zob. Postulat.